Waar kunnen we in Rijswijk schuilen bij nood? Een gesprek met Riko van der Stap

Wat doe je als er opeens een noodsituatie is? Een drone raakt uit koers, er dreigt een bombardement, of er is een ander scenario waarin je snel dekking moet zoeken. Zijn er in Rijswijk nog schuilkelders waar je terechtkunt?

We spraken met Riko van der Stap, kenner van civiele bescherming en lokale geschiedenis, over de stand van zaken rondom schuilplaatsen in Rijswijk – en wat je moet weten als het ooit menens wordt.

Van Koude Oorlog tot warme koffie

“Rijswijk had vroeger meerdere officiële schuilplaatsen,” vertelt Riko. “Op de hoek van de Lindelaan en Kerklaan zat er een, maar die is er niet meer. Onder het oude stadhuis zat zelfs een zogenaamde ‘nood-bestuurszetel’ voor het gemeentebestuur. Die kelder is nu verbouwd tot… een bibliotheek.”

Tijdens de Koude Oorlog was er een netwerk van bunkers en commandoposten, ook in Rijswijk. Zo was er in Overvoorde een commandopost van de Bescherming Bevolking (B.B.). “Maar dat was geen publieke schuilkelder,” legt Riko uit. “Het was bedoeld als commandopost om tijdens bombardementen de noodhulpverlening te blijven coördineren.”

Grote en belangrijke organisaties hadden ook vaak een nood-bestuurszetel, gevestigd in een beschermd onderkomen. Ook in de kelders van het vroegere Gemeentelijk Energie Bedrijf in de Schoolstraat was een noodzetel ingericht. Verder kwam je ze ook tegen bij belangrijke objecten in de infrastructuur en bij ministeries. Deze noodzetels waren bedoeld om, indien mogelijk, de bedrijfscontinuïteit zo lang mogelijk te waarborgen. Het was niet de bedoeling dat burgers, of bijvoorbeeld familieleden van de betreffende ambtenaren, ook plaatsnamen in die noodzetels.

Na het einde van de Koude Oorlog werden deze voorzieningen grotendeels afgebouwd of kregen ze een andere functie. De nood leek immers voorbij, en met het verdwijnen van de dreiging verdween ook het onderhoud. Sommige bunkers werden opgekocht, andere gesloopt of raakten in verval door gebrek aan onderhoud.

En als het nú gebeurt?

“Er zijn op dit moment in Rijswijk geen officiële, publieke schuilplaatsen meer die je kunt gebruiken bij een noodsituatie,” zegt Riko. “Dat betekent dat je in geval van nood creatief moet zijn.”

Zijn advies? “Zoek bij een luchtalarm bijvoorbeeld een stevige, ondergrondse parkeergarage om in te schuilen, zoals Q-Park in winkelcentrum In de Boogaard. Maar dat is slechts voor tijdelijk schuilen: er is namelijk geen sanitair, geen voedsel, geen drinkwater, geen communicatie of noodstroom aanwezig. Niet ideaal dus.”

Evacuatieplannen: wie gaat eerst?

Riko laat ook een oud evacuatieplan voor de regio zien. “Daarin staat wie als eerste wordt geëvacueerd bij een grote ramp,” zegt hij. “Opvallend – en pijnlijk – is dat de ‘niet-arbeidsdeelnemenden’ als laatste aan de beurt zijn. Dat zijn dus bejaarden, zieken, gehandicapten. Vanuit een strikt economische redenering zijn zij minder ‘nuttig’ in en na crisistijd. Dat wordt triage genoemd.”

De rauwe werkelijkheid

En dan is er nog de menselijke factor. “Mensen denken vaak dat ze zich rationeel zullen gedragen bij gevaar, maar kijk naar de pandemie: we vochten elkaar al de supermarkt uit voor een rol wc-papier. Wat gebeurt er dan als er écht schaarste is? Denk je dat mensen rustig in de rij gaan staan voor een schuilkelder?” Vermoedelijk ontstaat er paniek.

Een schuilplaats garandeert veiligheid, maar niet rust.

En nu?

Rijswijk is geen uitzondering: in heel Nederland zijn publieke schuilplaatsen verdwenen, gesloten of hebben een andere bestemming gekregen. Toch werpt de huidige geopolitieke situatie – van drones tot cyberaanvallen – nieuwe vragen op. Is het niet tijd voor een herwaardering van civiele bescherming?

Riko denkt van wel. “Voorbereid zijn is niet ouderwets, het is verstandig. Misschien niet met bunkers en kelderdeuren van staal, maar wel met plannen, communicatie en duidelijke informatie voor inwoners.”

Tips en aanwijzingen om jezelf en je gezin voor te bereiden op crisissituaties werden in 1961, in opdracht van de Bescherming Bevolking, al aan de Nederlandse bevolking uitgelegd. De ‘Wenken voor de bescherming van uw gezin en uzelf’ werden toen huis-aan-huis verspreid. Misschien is het ook een idee voor de gemeente Rijswijk om meer aandacht te schenken aan wat er moet gebeuren bij situaties zoals boven beschreven.